Landgoed Staverden

Landgoed Staverden wit gebouw
Ton Rothengatter
Landgoed Staverden bloesem
Eline de Jong
Landgoed Staverden IJsvogel
Nathan Vink

Ontdek Landgoed Staverden

Landgoed Staverden ligt tussen Ermelo en Elspeet op de noordwest flank van de Veluwe, in een groene bosrijke omgeving. Het landgoed bestaat uit een landhuis, een koetshuis, een oranjerie en een prachtig aangelegd park.

Patrick Smits kooi

Waarom is dit landgoed bijzonder?

Het landgoed is uitzonderlijke compleet, met een kasteel, park, watermolen, boerderijen, landbouwgronden en bossen. De natuurwaarde is hoog: de Staverdense Beek is een van de mooiste en schoonste beken van Nederland.

Help ons dit natuurgebied te beheren

Dieren

Op landgoed Staverden en in het omringende landschap zijn veel verschillende diersoorten te vinden. Al wandelend door de gevarieerde natuur van het gebied kunt u ze ontdekken.

Loenermark Wild zwijn

Zoogdieren

Op Staverden leeft een groot aantal edelherten. Wilde zwijnen zijn de vaste bewoners van de Stakenberg. In de oude loofbossen en lanen in het centrum van het landgoed komt de boommarter voor. Er zijn verschillende bewoonde dassenburchten in het gebied te vinden. In de ijskelder achter het kasteel overwinteren vleermuizen, waaronder de zeldzame baardvleermuis.

Reptielen, amfibieën en vissen

Landgoed Staverden is rijk aan unieke soorten reptielen en amfibieën, waaronder de levendbarende hagedis, de hazelworm en de kamsalamander. In de beken van het landgoed leven de snoek, de paling en de rivierdonderpad.

 

Landgoed Staverden IJsvogel

Vogels

Door het gevarieerde landschap is Staverden rijk aan vogels. Zo kunt u de nachtzwaluw en de buizerd vinden op de heide, en de kerkuil in de buurt van de boerderijen. Langs de beek leven de ijsvogel en grote gele kwikstaart. Verder broedt de raaf op Staverden, een soort die met uitsterven bedreigd was en door Geldersch Landschap & Kasteelen opnieuw is uitgezet.

Insecten

Vooral in Het Verbrande Bos en de beekdalgraslanden zijn insecten graag te vinden. De vlindersoorten gentiaanblauwtje en heideblauwtje komen hier voor, en bij het water leven de weidebeekjuffer en de gevlekte witsnuitlibel.

Architectuur en gebouwen

Met zijn grote aantal bouwwerken mag Staverden zich een ‘kasteel-nederzetting’ noemen.

De bebouwing en inrichting van het landgoed kreeg vooral in de 19de eeuw en het begin van de 20ste eeuw vorm. De boerderijen en de meeste andere gebouwen dateren uit die tijd. Enkele boerderijen hebben nog steeds een complete erfinrichting met schuren, bakhuisjes, putten, pompen en zelfs een kleine schaapskooi.

Boerderijen

Op het landgoed staan 18 bijzondere boerderijen. Akkerzicht is gebouwd als dubbele boerderij. De boerderijen Dennehoeve en Klein Dennehoeve hebben beide een T-vormige plattegrond. Dit is een ongebruikelijke vorm voor deze streek. Boerderij Kijk Over en De Leemkuil zijn hallenhuisboerderijen. Boerderij Kijk Over heeft bijzondere details zoals een brede, asymmetrische gevel met vlechtingen. Op het zuidelijk deel van het landgoed staat de voorname boerderij Meerhoeve. Deze heeft een ongebruikelijk verhoogd middengedeelte van het woonhuis. Het grote bakhuis, de gietijzeren hekposten en de oude erfbeplanting maken deze hoeve bijzonder. Boerderij De Molen is gebouwd als vervanging van de korenwatermolen die indertijd aan de molenbeek stond. De traditioneel vormgegeven Leonorahoeve uit 1918 is bijzonder. Deze is namelijk gebouwd uit kalkzandsteen, wat destijds een nieuw materiaal was.

Landhuis Staverden

Het huidige landhuis Staverden is ongeveer een eeuw oud. In het ontwerp zijn Jugendstil-elementen te herkennen. Het landhuis heeft nog altijd de indeling uit die tijd. Ook schouwen, betimmeringen, trappenhuis, glas-in-lood en wand- en vloertegels zijn nog authentiek.
Het lijkt erop dat huis Staverden op een andere plek staat dan het oorspronkelijke middeleeuwse kasteel op het landgoed. Bij recent bouwhistorisch onderzoek naar het huis zijn namelijk geen sporen van muren uit die tijd aangetroffen. Landschapsonderzoek laat zien dat het huidige huis Staverden zich aan de rand van de middeleeuwse ontginning bevindt. Kasteel Staverden lag mogelijk elders: aan een oude handelsroute door het landgoed, in de buurt van het voormalige Hooge Huys.

Koetshuis

Aan het voorplein staat een groot dienstgebouw uit de 19de eeuw. Het is een koetshuis waarin ook stallen en een koetsierswoning zijn ondergebracht. Het koetshuis is op de funderingen van een 17de eeuws koetshuis gebouwd. Het stalgedeelte is compleet bewaard gebleven met paardenboxen, ruiven, naambordjes, betegeling en klinkerbestrating.

Overige gebouwen

Tussen 1909-1924 zijn er arbeiderswoningen gebouwd. Het jachthuis stamt ook uit die tijd en heeft een oude jachtkamer die nog geheel intact is, inclusief een vijftal wandschilderingen. In dezelfde periode is het grote houten landhuis De Witte Pauwen in Noorse stijl gebouwd. De nokkam heeft de vorm van twee pauwen waarvan de staarten elkaar in het midden van het dak raken. Pauwmotieven komen ook terug in de glas-in-loodramen. De tuinmanswoning en oranjerie dateren vermoedelijk uit de 19de eeuw. In de oranjerie is tegenwoordig een brasserie gevestigd.

Het park

Vanaf 1651 kwam een lanenstelsel tot stand. De huidige statige lanen van de Allee en de Staverdenseweg zijn een restant. In de 18de eeuw bracht een architect rond het huis veranderingen in landschapsstijl aan. Hij legde tussen de oude lanen slingerende paden aan. In 1907 werd een ontwerp in gemengde stijl uitgevoerd. Ten zuiden van het kasteel en de bijgebouwen werd een geometrische tuin aangelegd. Deze bestond uit rechthoeken met geometrische patronen. In een van de rechthoeken kwam een doolhof, gebaseerd op een ontwerp van een eeuw eerder. Aan de randen van het park werd de landschapsstijl gehanteerd. Deze aanleg is nog steeds herkenbaar.

Winkeltje van Staverden

Boerderij Kerkzicht is in 2012 opgeknapt. De hooizolder, de schapenschuur, het bakhuisje en het voor- en achtererf zijn in Gelderse stijl herbouwd. In de boerderij was lang een historisch buurtwinkeltje gevestigd. Dat is ook in oude staat hersteld en wordt door de pachters af en toe opengesteld voor publiek.

Werk in uitvoering

Om de bijzondere natuur en cultuur op landgoed Staverden te beschermen en bezoekersstromen in goede banen te leiden, worden in de landgoedkern enkele aanpassingen gedaan voor parkeren, wandelpaden en beplanting.
Bezoekers voor de brasserie en de Uddelaer kunnen straks via een rechtstreeks pad naar de horeca. In de omgeving van de witte pauwenverblijf zal een mooi rondje worden gecreëerd voor wandelaars. Medio juli 2022 zal de huidige beplanting zal worden vervangen door meer passendere struiken en bomen. Het voorplein voor het kasteel krijgt een andere inrichting.

Landgoed Staverden wittepauwen

Witte pauwen

Op het landgoed lopen witte pauwen rond. Dit is een traditie die begonnen is rond 1400. In die tijd woonden er leenmannen op Staverden. Ze moesten het landgoed beheren en bewaken voor de eigenaren, de Gelderse hertogen. Ze hadden de verplichting om witte pauwen te houden, zodat ze pauwenveren konden leveren voor de helm van de hertog. Landgoed Staverden wordt daarom ook wel ‘De witte pauwenburcht’ genoemd. De pauwenveren worden tegenwoordig jaarlijks aangeboden aan de commissaris van de koning in Gelderland.

Landgoed Staverden wit gebouw verte

De geest van gravin Eleonora

In de kasteelgracht bevindt zich een eiland met een gedenksteen voor gravin Eleonora. Op de steen staat het opschrift ‘Leonora 1353’. Het eiland heet dan ook wel Leonorapol. Volgens de legende kwijnde Eleonora aan het begin van de 14e eeuw na een liefdesdrama op Staverden weg en stierf. Haar geest zou nog altijd rondwaren als de ‘Zwarte Vrouw van Staverden’. Nog steeds zou het niet veilig zijn om na 12 uur ‘s nachts de kasteeltuin te betreden. Wie de Zwarte Vrouw ontmoet, kan het niet lang meer navertellen…

In het radioprogramma BuitenGewoon radio vertelt boswachter Gerard Heemskerk hierover.

Locaties & voorzieningen

Locatie

Staverdenseweg 287
3852 NV Staverden

T 0577-407335
bezoekerscentrumstaverden@glk.nl

Regio Veluwe – Gemeente Ermelo
Verworven 1963 – Oppervlakte 737 ha

Ruiter- en aanspanroute landgoed Staverden

Landgoed Staverden kaart

Voorzieningen

  • Wandelen
  • Wandelroute
  • Fietsen
  • Ruiterroute
  • Wild kijken
  • Bezoekerscentrum
  • Horeca
  • Monumentaal gebouw
  • Trouw/feestlocatie
  • Vergaderlocatie

Geschiedenis

Het landgoed en het kasteel hebben een lange geschiedenis. De Gelderse graven (later hertogen) hadden waarschijnlijk al in de 12e eeuw een hof in Staverden. In 1299 verkreeg graaf Reinald I van de keizer stadsrechten. Maar tot een echte stadsontwikkeling is het nooit gekomen.

Waarschijnlijk is het ook nooit de bedoeling geweest dat Staverden een echte stad werd. Dit blijkt uit de formulering van de toekenning van de stadsrechten. Uit een onderzoeksrapport naar de cultuurhistorie van Staverden staat dat de aan Staverden verleende rechten sterk afwijken van de stadsrechten die destijds aan Gelderse steden worden verleend. Er wordt namelijk bepaald dat er naast de ‘vrije lieden’ ook horigen en ministerialen of dienstlieden mogen wonen. Geconcludeerd kan worden dat we het middeleeuwse Staverden niet moeten beschouwen als een (te stichten) reguliere stad, maar als een agrarische nederzetting met bepaalde juridische kenmerken van een stad. Het bevestigen van de rechten hangt waarschijnlijk samen met het feit dat de Graaf van Gelre op dat moment bezig is zijn invloed op de Veluwe te vergroten. Vrijwillig educatief boswachter Gerard Heemskerk vertelt in het radioprogramma BuitenGewoon radio, hier meer over. 

Vroege tijden

Uit de zes bewaard gebleven grafheuvels aan de westrand en oostrand van het beekdal blijkt dat er circa 4000 jaar geleden al mensen aanwezig waren in het gebied Staverden. Dal en omgeving zijn continu aangepast aan de behoeften van de bewoners. De beek werd benut voor het aandrijven van watermolens. In het beekdal werd leem gewonnen om stenen te bakken. Er werden boerderijen gebouwd met akkers en grote percelen hakhout.

Zelfvoorzienend landgoed

Vanaf de 19de eeuw ontwikkelde Staverden zich snel. Gronden werden ontgonnen, wegen werden aangelegd of verbeterd en er werden twee nieuwe hoeves gebouwd. Doel van de eigenaren was om Staverden opnieuw als modern land- en bosbouwbedrijf zelfvoorzienend te maken, zoals het landgoed eeuwenlang had gefunctioneerd.

Naar historische foto’s, ansichten en verhalen over Staverden op de website ermelookaround.nl.

Spannende Geschiedenis

Beluister hier de Spannende Geschiedenis van Kasteel Staverden.

Sluit je ogen en laat je meevoeren in de geschiedenis van Kasteel Staverden.

Schatkist – Wateren van hout

BuitenGewoon

Sluit activiteiten
Geldersch Landschap en Kasteelen

Bezoek een kasteel

De Gelderse kastelen zijn magische poorten, elk uniek door zijn ligging, bouwstijl en rijke geschiedenis. Ze vertellen je in geuren en kleuren hoe onze voorouders leefden, soms tot wel tot 700 jaar terug. Ook rondom elk kasteel is veel te zien en beleven. Ontdek ze allemaal!

Boek je tickets

Koop hier kaarten voor je kasteelbezoek of reserveer een kasteelactiviteit.

Sluit activiteiten
Geldersch Landschap en Kasteelen

De natuur in

Bezoek een natuurgebied of landgoed

Je vindt onze 161 natuurgebieden in elke uithoek van de provincie. We beheren bijna 12.000 hectare Gelderse natuur. Van de groene oase de Veluwe, het waterrijke Rivierengebied tot het coulissenlandschap van de Achterhoek. Laat je verrassen en ontdek de natuur bij jou in de buurt.

Kies een activiteit

Ontdek de Gelderse natuur op de manier die bij je past.