Tongerense Heide & Wisselse Veen

Op de oostflank van de Veluwe liggen de unieke natuurgebieden Tongerense Heide en het Wisselse Veen. Ze vormen het kloppend hart van dit gebied vol bijzondere natuurwaarden. De overgangen van hogere gronden met droge en natte heide naar lager gelegen nat veen en blauwgrasland creëren een situatie die elders niet veel voorkomt. GLK is er daarom extra zuinig op. Na onze bijzondere verwerving van de Tongerense Heide in 1943 konden we in de jaren tachtig ook de zorg voor het kwetsbare Wisselse Veen op ons nemen en een omvangrijk natuurherstelproject starten. Dankzij recente aankopen van tussenliggende gebieden en verdere uitbreiding in de toekomst kunnen we nu de verbinding tussen beide gebieden verbreden en zo dit unieke landschap veiligstellen.

Tongerense Heide & Wisselse Veen in hoogtijdagen

De hoger gelegen Tongerense Heide was eeuwenlang een belangrijk onderdeel van het landbouwsysteem. Zo lieten boeren hier tot rond 1900 hun schapen grazen op de ‘woeste gronden’ van het uitgestrekte heidegebied. Een groter contrast met het lager gelegen Wisselse Veen is haast niet denkbaar. In het kwelgebied waar zich duizenden jaren veen kon vormen, was een slechte afwatering, waardoor de grond slechts extensief kon worden gebruikt. Het was blauwgrasland waar grondwater de dienst uitmaakte. Vanuit de enorme grondwatervoorraad op de Veluwe werd dit overal naar de oppervlakte gestuwd.

 

De nu nog altijd aanwezige Verloren Beek is hier een goed voorbeeld van. Op de beek stond geen molen en voor de Veluwenaren was het water dus letterlijk ‘verloren’. In de 18de eeuw is de beek waarschijnlijk uitgediept en rechtgetrokken om het veen te ontwateren.

Al dat stromende water was misschien nadelig voor de boeren, maar de natuur spon er garen bij. Lange tijd stond het Wisselse Veen dan ook bekend als een van de botanische schatkamers van Nederland. Al in de 19de eeuw was het gebied geliefd bij botanici, die er unieke flora als lange zonnedauw en waterdrieblad signaleerden. Er is hier zelfs ooit een voor Nederland nieuwe soort gevonden: de slijkzegge.

 

Landje van Jonker

Natuurherstel Tongerense Heide & Wisselse Veen

Eind 19de eeuw veranderde de situatie: het moerassige gebied van het Wisselse Veen werd langzaamaan in cultuur gebracht en tot landbouwgrond omgevormd. Deze ontwikkeling zette door tot in de 20ste eeuw. Eén perceel bleef echter steeds gespaard: het Landje van Jonker, waar later de KNNV (vereniging voor veldbiologie) het beheer op zich nam. GLK had zich intussen over de Tongerense Heide ontfermd, nadat de gemeente Epe dit in 1943 aan ons had overgedragen. Een belangrijke voorwaarde was dat we het aantal hectaren binnen 20 jaar zouden verdubbelen. Al snel kregen we steeds meer percelen in de omgeving in beheer, waardoor dit al binnen 5 jaar lukte.

De verarming van de natuur in de lager geleden gebieden van het Wisselse Veen ging tot ver in de 20ste eeuw onverminderd door. In de landbouw was het gebruik van kunstmest inmiddels de norm, de grondwaterstand verlaagde en de bodem verzuurde: allemaal geen gunstige ontwikkelingen voor de kwetsbare natuur. Nadat in 1967 de eerste Natuurbeschermingswet werd ingevoerd, veranderde dit langzaamaan. Het Wisselse Veen werd door de provincie Gelderland aangewezen als reservaatsgebied. Agrarische eigenaren verkochten daarop vrijwillig hun terreinen, waardoor GLK ook percelen in het lagere, natte gebied kon verwerven. De KNNV droeg ook het Landje van Jonker over.

In 1993 startte in het Wisselse Veen het eerste grote natuurherstelproject van onze stichting, waarvoor ruim 30 hectare grasland onder handen werd genomen. De belangrijkste maatregelen: de ontwatering werd gestopt, de drainage verwijderd, sloten gedempt en de voedselrijke bovengrond werd afgegraven. Het herstel en behoud van de unieke flora was een belangrijk uitgangspunt bij het beheersplan. En die kans op natuurherstel was er volop. Omdat hier grote delen relatief laat ontgonnen zijn en de percelen maar vrij korte tijd voor landbouwactiviteiten zijn gebruikt, is de schade gelukkig beperkt gebleven.

Ecologisch gezien is het geheel van de Tongerense Heide en het Wisselse Veen zeer waardevol, vooral als gevolg van de diverse overgangen tussen hoog en laag, nat en droog. Dit levert een veelheid aan gevarieerde leefmilieus op, met onder meer een rijk insectenleven en unieke flora. Door de twee gebieden met elkaar te verbinden, ontstaat een heel bijzonder natuurgebied, van de hoge, droge Veluwe tot het natte, lage Wisselse Veen met alle tussenliggende variatie en de bijbehorende natuurlijke processen. Rond de eeuwwisseling zijn we hiermee gestart door een strook bos tussen de heide en het veen te kappen, de bodem af te plaggen en stobben te verwijderen, waardoor een belangrijke verbinding tussen hoog en laag ontstond. Komende jaren gaan we die verbinding verder verbreden.

 

Heideblauwtje

Tongerense Heide & Wisselse Veen vandaag de dag

Inmiddels zijn de overgangen tussen de hoge en lage gebieden nu alweer vrijwel gelijk aan de situatie tot in de 19de eeuw: een resultaat om trots op te zijn. Na het natuurherstel in het Wisselse Veen in de jaren 90 is hier nu weer volop waardevolle natuur, met een bijzondere soort als zilveren maan, een dagvlinder die afhankelijk is van de hier nu veel voorkomende moerasviooltjes. Op de Tongerense heide komen onder meer heideblauwtjes en vliegend hert voor. In het gebied leven alle drie de Nederlandse slangen en drie van de vier soorten hagedissen.

De recente verwerving van een bosgebied langs de Boerweg schiep de mogelijkheid om de overgang tussen de Tongerense Heide en het Wisselse Veen verder te verbeteren. De herinrichting wordt mede mogelijk gemaakt dankzij giften van onze donateurs. Losse kavels die al in GLK-bezit waren, liggen nu aaneengesloten, waardoor we verder kunnen werken aan natuurherstel. Bovendien werken we aan verdere uitbreiding door aankoop van meer graslandpercelen, waarmee de waterhuishouding weer steeds natuurlijker kan worden en het systeem robuuster. Versnippering van het natuurgebied wordt zo steeds meer opgeheven.

 

Zelf het gebied verkennen

In Tongerense Heide & Wisselse Veen kun je volop wandelen, fietsen en paardrijden: een bijzondere ervaring met duidelijk zicht op de unieke overgangen.

Tongerense Heide & Wisselse Veen

Levend landschap

kasteel Hernen in de late winter

Steun onderhoud