Batenburg

Eeuwenlang bewoonden rijke adellijke families in het stadje Batenburg een van de grootste en belangrijkste burchten van Gelderland en beheerden zij het omringende grondgebied. Het was hen rechtstreeks in leen gesteld door de Duitse keizer. Na een roerige geschiedenis vol strijd en verwoesting, confisqueerde de Nederlandse staat vlak na de Tweede Wereldoorlog dit destijds als vijandig aangemerkt vermogen van de vorsten van Bentheim. In 1953 droeg zij het bezit van de kasteelruïne over aan GLK, evenals de eendenkooi. Later konden daar het Laakse Bos en in beheer ook de Liendense Waard aan worden toegevoegd. In 2017 konden we als kers op de taart ook de molen van Batenburg overnemen. Hierdoor zijn nu de meest waardevolle delen van deze voormalige heerlijkheid veiliggesteld.

Batenburg in hoogtijdagen

Zeker sinds 1150 heeft op deze plek op een oeverwal van de Maas een kasteel gestaan. Eerst bestond het uit slechts een vierkante toren op een motte, waaromheen rond 1350 een ronde verdedigingsmuur werd gebouwd. Gelegen op de grens van de hertogdommen Brabant en Gelre vormde het kasteel eeuwenlang een strategisch doelwit. Meerdere malen werd het belegerd, beschoten en vernield. Steeds bleef echter de oorspronkelijke cirkelvormige ommuring bij herstel of herbouw intact. Heer van Batenburg Maximiliaan van Bronckhorst bouwde in de 17de eeuw het grote kasteel waarvan nu de ruïne nog over is.

Het kasteel gold lange tijd als een van de belangrijkste kastelen van Gelderland, maar vanaf 1794 ging het bergafwaarts. In dat jaar veroorzaakten Franse troepen een verwoestende brand, waarna het steeds verder verviel tot ruïne. In de 19de eeuw gebruikte de plaatselijke bevolking de restanten van het kasteel bovendien als bouwmateriaal, wat de ondergang versnelde.

Bij het kasteel hoorde van oudsher ook een eendenkooi. De heren van Batenburg hadden allerlei heerlijke rechten, waaronder het vangrecht (het alleenrecht om eenden te vangen) en het afpalingsrecht (verbod op verstoringen binnen een straal van 200 roeden, oftewel 753 meter vanuit het midden van de eendenplas). De eendenkooi was een belangrijke bron van inkomsten. Vanaf 1860 werden er maar liefst tussen de 8000 en 14.000 wilde eenden per jaar gevangen. Ook de molen, daterend uit 1531, was sterk verbonden met de heerlijkheid. De kasteelheer had windrecht en de boeren in de omgeving waren verplicht om in deze zogenaamde ‘dwangmolen’ hun graan te malen. De molen was gelegen langs een oude Maasarm, waar tegenwoordig de Liendense Waard ligt. In deze uiterwaarden liet men vroeger waarschijnlijk het vee van boeren uit de omgeving grazen. Ten oosten van Batenburg lag ten slotte al zeker sinds 1820 het Laakse Bos. Dit productiebos bestond voornamelijk uit grote zware eiken en voorzag het kasteel daarmee van het benodigde hout.

Behoud Batenburg door GLK

Consolidatie ruïne
Nadat de Nederlandse staat de geconfisqueerde Batenburgse bezittingen in 1953 voor een symbolisch bedrag van 1 gulden aan ons overdroeg, werden al snel noodmaatregelen getroffen. Voortdurend onderhoud moest de verdergaande achteruitgang van de ruïne stoppen. Ingrijpende consolidatiemaatregelen konden pas plaatsvinden van 1988 tot 1992, dankzij financiële hulp van de gemeente Wijchen en een Europese subsidieregeling. Nieuw metselwerk in de muren voorkwam instortingsgevaar, maar het streven was wel om het romantische beeld van een begroeide ruïne intact te laten. Ook nu nog wordt op reguliere basis onderhoud aan de muren gedaan om het verval van de ruïne tegen te gaan. Opkomend groen wordt zorgvuldig gesnoeid, zodat wortels het cement niet beschadigen.

Historisch onderhoud eendenkooi
Ook de eendenkooi kwam in 1953 in onze handen. Deze is uniek in zijn soort, omdat het een van de weinige, nog volledig werkende eendenkooien in Nederland is. GLK onderhoudt deze eendenkooi op basis van historische onderhoudsmethodes uit de 19e eeuw. Alle authentieke onderdelen worden zo in stand gehouden, van het verblijf van de kooiker tot de vier vangpijpen met schermen voor de vangst van de wilde eenden en van het hok voor de makke staleenden tot de kooiplas. Het omringende kooibos voorziet door middel van het knotten van essen, wilgen, elzen en eiken in het juiste materiaal voor het onderhoud.

Omvorming Laakse Bos
In 1983 verwierf GLK ook het Laakse Bos, waar het oorspronkelijke oude bos al lang geleden vervangen was door een productiebos met voornamelijk populieren. GLK vormt het sinds de aankoop weer om tot een gevarieerd bos met onder meer kers en linde. Op deze rijkere grond gedijen grote, oud wordende bomen bijzonder goed.

Cultuurhistorie in de Liendense Waard
Sinds 2009 beheert GLK de Liendense Waard, een oude Maasarm die in de jaren 30 is dichtgemaakt. Nu loopt er weer een nevengeul en heeft het de bestemming van overloopgebied bij hoog water. Hierdoor is het landschap continu in beweging. GLK wil hier graag de cultuurhistorisch waardevolle elementen van het uiterwaardenlandschap goed tot zijn recht laten komen, zoals de karakteristieke Maasheggen. De meidoornhagen die we hiervoor hebben aangeplant willen we op termijn vlechten tot authentieke vlechtheggen. 

Die vormen dan meteen een natuurlijke begrenzing voor de runderen die het gebied begrazen. Door gericht beheer van de natte graslanden geeft GLK pionierssoorten een kans en zorgt voor spontane moeras- en bosontwikkeling.

Onderhoud molen
De Batenburgse molen is de meest recente aanwinst van GLK in dit gebied. In 2017 namen we de molen over van Vereniging De Hollandsche Molen. Sindsdien hebben we de belt rondom de molen geconsolideerd met betonnen elementen, om te voorkomen dat de molen gaat verzakken. De bijbehorende schuur kreeg een lichte opknapbeurt. De molen zelf verkeerde in redelijk goede staat, waardoor we aan het bouwwerk slechts regulier onderhoud hoeven doen.

Batenburg vandaag de dag

GLK is trots om de meest waardevolle onderdelen van Batenburg, een gebied met zoveel historie, nu gezamenlijk in ere te kunnen houden. Tot 1953 waren deze allemaal in één hand geweest, waarna dit bezit versnipperd raakte. Nu we deze vijf belangrijke delen van de voormalige heerlijkheid in beheer hebben, kunnen we er langzaamaan weer voor zorgen dat ze als één geheel worden behouden. We tonen niet alleen graag de bekende kasteelruïne. Ook de unieke, volledig werkende eendenkooi is met een excursie in het voorjaar te bezoeken. Op de plek waar vroeger het waterniveau tussen de slotgracht en de Maas werd geregeld, is het Sluishoofdhuisje nu te huur als vakantiewoning, met zicht op de kasteelruïne. Langs alle locaties kun je natuurlijk prachtig fietsen en wandelen.

Batenburg

Batenburg ruine

Landgoed Warnsborn

Steun onderhoud