IJken tussen de eiken

cultuurhistorie Loenermark

dinsdag 26 april 2016 Cultuurhistorie

De betonnen tafels en palen op de Zilvense hei horen bij een ijkbasis voor landmeetkundige apparatuur, 1 van de slechts 6 (!) ijkbases in de wereld, heel bijzonder dus. Voor landmeters is het van belang om heel nauwkeurig afstanden te kunnen meten. Daarvoor heb je dan wel een apparaat nodig dat ook precies goed meet en er niet een fractie naast zit. Het testen of een apparaat nauwkeurig meet heet ijken en de installatie waarop dat gebeurt heet een ijkbasis.

Waarom op deze plek
De Loenermark ligt in het geologisch stabielste deel van Nederland. De bodem beweegt er nauwelijks; geen bevingen, bodemdalingen, etc. Toen er dus een plek gezocht werd om een ijkbasis voor landmeetkundige apparatuur te bouwen kwam men op de Loenermark uit. Bovendien ver van de bewoonde wereld, dus geen storende invloeden. De ijkbasis is in 1957 in gebruik genomen en meet precies 576,09226 meter met een onzekerheid van 0,03 mm. In 1998 is de ijkbasis buiten gebruik gesteld. Tegenwoordig gebeurt het ijken van apparatuur meestal in een laboratorium, door de fabrikant. Maar wil je zeker weten of die ijking goed is, dan kun je nog altijd met het apparaat naar de ijkbasis.

De IJkbasis is sinds 2007 Gemeentelijk Monument, maar waarschijnlijk wordt hij in 2016 Rijksmonument. Momenteel werkt GLK samen met o.a. de gemeente Apeldoorn, het Kadaster en Stichting de Hollandse Cirkel aan een herstelplan voor het monument, het beton is door de tand des tijds enigszins aangetast. Daarna is het de bedoeling dat de ijkbasis af en toe ‘in werking’ te beleven is, bijvoorbeeld met excursies of op Open Monumentendagen.

Ingenieus systeem in de praktijk
Hoe werkt dat landmeten nu en hoe past een ijkbasis daar in? Landmeters hebben Nederland (en de wereld) in driehoeken verdeeld. De hoekpunten van de driehoeken worden gevormd door kerktorens en andere goed zichtbare punten. Omdat de hoeken van een driehoek samen altijd 180 graden zijn controleert een meetonnauwkeurigheid in een hoekmeting zichzelf. Als je de hoeken weet en minimaal 1 van de zijden dan kun je de lengte van de andere zijden uitrekenen (flasback naar de meetkunde op de middelbare school over sinussen en cosinussen). Voor het meten van de lengte van de zijden is er geen goed controlemechanisme. De zijden van de eerste driehoek vormen tevens de zijden van de volgende driehoeken. Als je dus een gemeten zijde gebruikt om de andere zijden te berekenen kan een meetfout zich exponentieel vermenigvuldigen door het meetnet. Nogal vervelend als je een snelweg aan het aanleggen bent en de brug blijkt niet te passen door een meetfout….

Landmeters meten voornamelijk hoeken en een zo nauwkeurig mogelijk bekende lengte en rekenen dan alle andere zijden uit. Dat werkt snel, want hoeken meten is simpeler dan alle lengtes meten, je kunt namelijk het meetapparaat laten staan en richten op alles wat je wil meten. Als je de afstand van je apparaat tot boom 1 en van je apparaat tot boom 2 meet en tevens de hoek tussen je apparaat en boom 1 en 2, dan kun je de afstand tussen beide bomen uitrekenen. En zo verder voor andere bomen, hoeken van gebouwen, lantaarnpalen, etc.
Omdat een nauwkeurige lengtemeting zo belangrijk is moet de meetapparatuur zo nauwkeurig mogelijk zijn. Hoe nauwkeurig ook, ieder meetapparaat heeft een meetonnauwkeurigheid. Dat is niet erg, als hij maar bekend is, zodat je de onnauwkeurigheid kunt meenemen in je berekeningen. Het bepalen van de nauwkeurigheid van de meetapparatuur en de meetonnauwkeurigheid gebeurt op een ijkbasis.

Om te ijken wordt het apparaat op de eerste opsteltafel gezet, boven het meetpunt, dat ongeveer 2 meter onder de grond in een put zit. Het meetpunt en de opsteltafel zijn apart geheid, zodat er geen trillingen van de een naar de ander overgegeven worden. Ook de landmeters staan op een plateau dat apart geheid is, ze kunnen dus stampen wat ze willen, zonder dat dat de meting beïnvloedt. Op de ijkbasis staan op 1, 8, 24, 96, 288 en 576 meter betonnen palen, waarop een reflector wordt gezet, waarna de afstand gemeten wordt tussen het apparaat en de palen. Deze afstanden worden vergeleken met de nauwkeurig bekende afstand tussen de palen, zodat je de afwijking van het apparaat te weten komt.


Meer lezen over de landmeten en de ijkbasis.

Naar informatie over natuurgebied de Loenermark op deze website.

De Rijkdienst voor het Cultureel Erfgoed doet onderzoek naar de ijkbasis Loenermark. In dat kader hebben zij een web applicatie gemaakt, die het verhaal voor het voetlicht brengt in beeld, kaart en tekst. Bekijk het hier.

 

 

 

Ciska van der Genugten
Als Specialist Natuur en Cultuurhistorie brengt Ciska kennis bijeen over de sporen die de mens in het verleden in het landschap heeft achtergelaten, variërend van grafheuvels tot tuinen en parken en van levend tot immaterieel erfgoed. Haar achtergrond is Tuin- en Landschapsinrichting en Biologie.

x

Gratis magazine Mooi Gelderland

Mooi Gelderland is hét kleurrijke magazine van Geldersch Landschap & Kasteelen. Boordevol informatie over Gelderse natuur en cultuur, achtergrondverhalen en eropuit tips.

Vraag nu een gratis exemplaar aan.
Lees verder »

Deze website maakt gebruik van cookies. Wilt u meer informatie over cookies en welke worden opgeslagen? Lees de cookieverklaring.

Niet meer tonen.